2001’den bu yana uluslararası güvenliği ilgilendiren sorunların başında Afganistan gelmektedir. 11 Eylül terör saldırılarını gerçekleştiren El Kaide örgütüne yardım ve yataklık ettiği gerekçesiyle Taliban rejimine karşı girişilen NATO harekatıyla Kabil’deki Taliban rejiminin yıkılması oldukça kolay olmuştur. Ancak aradan geçen 8 yıla rağmen Taliban’ın güçlü olduğu güney bölgelerinde merkezi hükümetin bir türlü kontrolü sağlayamadığı görülmektedir. Bu başarısızlıkta Afganistan’ın iç dengelerine dikkat edilmemesinin büyük payı bulunmaktadır.

Afganistan’a ilişkin güvenilir veriler bulmak zor olmakla birlikte, yaklaşık 30 milyonluk ülke nüfusunun yüzde 42’sini Peştunlar, yüzde 27’sini Tacikler, yüzde 9’unu Hazaralar, yüzde 9’unu Özbekler, yüzde 4’ünü Aymaklar, yüzde 3’ünü Türkmenler ve yüzde 2’sinin Beluciler oluşturmaktadır. Görüldüğü gibi Afganistan’ın nüfusu son derece karmaşık bir etnik dağılıma sahip olup bu dağılım coğrafi olarak da kendini hissettirmektedir. Afganistan, güneydeki Peştunlar ve Kuzey İttifakı (Tacik-Hazara-Özbek) şeklinde kabaca ikiye bölünmüş durumdadır. Üstelik 1979’daki Sovyet işgalinden beri tüm ülkeyi kapsayan bir merkezi hükümetin olmaması da Afganistan’daki çok parçalı yapıyı kalıcı hale getirmiştir. Bu açıdan Afganistan diye bir ülke olmakla birlikte burada yaşayan “Afgan haklı” veya “Afgan milleti” diye bir topluluk hiç varolmamıştır.

2001’de NATO operasyonları sırasında yapılan temel yanlışlık da bu gerçeği göz ardı etmek olmuştur. Ülkenin en kalabalık grubu olan Peştunlar, kendi meşru temsilcileri olarak gördükleri Taliban’a destek olmaya devam etmişlerdir. NATO müdahalesi sonrası kurulan Afgan devlet kurumları ile orduda kuzeyli gruplardan Tacikler, Hazaralar ve Özbekler daha etkili bir temsile sahip olmuşlardır. Bu da Peştun çoğunluğun Kabil hükümetine karşı daha mesafeli durmasına yol açmıştır.

Türkiye-Afganistan-Pakistan Üçlü Zirveleri

Gerek Afganistan’ın geleceği gerekse Afganistan üzerinden doğan istikrarsızlıktan etkilenen Pakistan’ın sorunlarını çözebilmek için 2007’den beri düzenli aralıklarla Türkiye’nin öncülüğünde üçlü zirveler toplanmaktadır. Bu toplantıların ana gündemlerinden biri Pakistan ve Afganistan’ın resmi düzeyde karşılaştıkları sorunları çözmeye çalışmaktır. Başka bir gündem ise her iki ülkedeki Peştun grupların merkezi hükümetlerle işbirliği yapmasıdır. Son üç yılda Taliban yanlısı grupları her iki ülkede sisteme entegre etme noktasında yeterince başarılı olunamasa da, üçlü zirvelerin Kabil ve İslamabad arasındaki buzların eritilmesinde başarılı olduğu söylenebilir. 25 Ocak 2010’da gerçekleştirilen zirvede de üçlü işbirliğinin daha da geliştirilmesinin gerekliliğine vurgu yapılmıştır.

Bu üçlü zirvelerin en önemli sonucu ise Afganistan’a komşu ülkeler toplantılarının yapılmasının kararlaştırılması olmuştur. 2003’teki Irak işgali öncesinde Ankara’nın başlattığı “Irak’a Komşu Ülkeler Zirveleri”nin bir benzeri sayılabilecek bu zirve, “Asya’nın Kalbinde Dostluk ve İşbirliği” adı altında 26 Ocak 2010 tarihinde İstanbul’da toplanmıştır. İstanbul Zirvesine uluslararası katılım da oldukça yüksek olmuştur. Türkiye, Pakistan ve Afganistan’ın yanısıra İran, Çin, Rusya, İngiltere, ABD, Japonya, Tacikistan, Kırgızistan, Birleşik Arap Emirlikleri ile İslam Konferansı Teşkilatı, BM, NATO ve AB’den üst düzey bir katılım gerçekleşmiştir. Türkiye’nin inisiyatifle gerçekleştirilen İstanbul Zirvesine bu derece yoğun bir uluslararası katılım olması, Ankara’nın son zamanlarda dünya genelinde artan ağırlığının bir yansıması olmuştur. 1990’ların başlarında Arap-İsrail sorunun çözümü için yürütülen Oslo Barış Süreci toplantılarına Türkiye’nin davet edilmediği düşünülürse, şimdi daha uzak bir coğrafyada yer alan Afganistan’da Ankara’nın öncü rol oynamaya başlaması bile önemli bir başarı sayılabilir.

Bununla birlikte aktif bir dış politika izleyen Ankara’nın uluslararası alandaki mayınlı alanlara da dikkat etmesi gerekmektedir. Afganistan için düzenlenen İstanbul Zirvesi, istemeyerek de olsa Türkiye’nin Hindistan ve Pakistan arasındaki çekişmenin de ortasında kalmasına yol açmıştır. Zirve sırasında Hint basınına yansıya iddialara göre, Hindistan İstanbul’a davet edilmediği gerekçesiyle Türkiye’ye nota vererek protesto etmiştir. Cumhurbaşkanı Abdullah Gül’ün Hindistan ziyaretinin iki hafta öncesine denk gelen bu tür haberler Türk kamuoyunda soğuk duş etkisine sebep olmuştur. Türk Dışişleri Bakanlığı nota verildiğine ilişkin haberleri hemen yalanlasa da, Hindistan tarafının Türkiye’nin öncülük ettiği Afganistan girişiminden dışlanmasından rahatsızlık duyduğu açıktı. Yeni Delhi, kendisinin zirveye davet edilmemesinden daha çok İslambad’ı sorumlu tuttuğu için Ankara’ya karşı üst düzey bir tepki göstermemiştir. Yeni Delhi’nin fazla tepki vermemesinde aynı zamanda Cumhurbaşkanı Gül’ün Hindistan ziyareti öncesinde ikili ilişkileri germeme düşüncesinin etkili olduğu anlaşılmaktadır.

Afganistan’ın Geleceği