|
|
|
|
Bişkek’te Son Tango |
|
|
|
 |
Turgut Demirtepe
22 Temmuz 2009, Çarşamba
turgutdem@yahoo.co.uk |
|
|
|
|
|
Kırgız Cumhurbaşkanı Kurmanbek Bakiyev geçtiğimiz ay “U” dönüşü yaparak Manas askeri üssü konusunda ABD ile tekrar masaya oturdu. ABD açısından Afganistan’daki operasyonların yürütülmesi noktasında hayati öneme sahip olan Manas üssünün kullanımına Şubat ayında Kırgız hükümeti tarafından son verilmişti. Bakiyev’in bu kararı Moskova ziyareti sırasında ve Kırgızistan’a 2 milyar dolar yardım yapma kararının verildiği görüşmenin hemen akabinde açıklaması, Rusya’nın Orta Asya’da ABD’ye attığı son gol olarak değerlendirilmişti. Kararın üzerinden henüz birkaç ay geçmişken Bakiyev’in önceki kararından 180 derecelik bir dönüşle ABD ile tekrar anlaşması birçokları tarafından sürpriz bir gelişme olarak görüldü. Oysa Bakiyev - ABD’nin bu üsse muhtaç olduğunun bilincinde olarak - küresel aktörlerin Orta Asya’daki güç mücadelesinde mevcut dengeleri gözeterek bir kumar oynadı ve kazandı.
Şubat ayında kararın açıklanmasından sonra ABD bunun arkasında Rusya’nın olduğunu görerek hem Rusya hem de Kırgızistan ile üssün tekrar açılması için kapalı kapılar ardından görüşmeler yürüttü. Kararın verildiği haftalardan itibaren Bakiyev, ABD yetkilileri ile çeşitli defalar üssün kira bedelinin artırılması noktasında görüşmeler yaptı. Sonuçta kira bedelinin üç kat artışı ile paralel olarak Kırgızistan’a yapılacak Amerikan yardımlarında bir artışı da temin etti.
Bakiyev’in son kararının Moskova ile birlikte koordineli olarak mı alındığı, yoksa Moskova’ya rağmen mi gerçekleştiği tartışmalı bir konu. Uzun bir süredir Rus iktidar eliti ABD’nin bölgede giderek artan etkinliğinden rahatsız. Moskova, gerek Şangay İşbirliği Örgütü aracılığıyla gerekse bölge ülkeleri ile yürütülen ikili görüşmeler sonucunda ABD’nin bölgedeki etkinliğini kısıtlama yönünde bir politika izlemekte. Moskova’da birçokları ABD’nin Taliban tehdidini Rusya’nın yakın çevresindeki askeri üslere sahip olma noktasında bir bahane olarak kullandığına inanıyor.
Öte yandan, Rus elit özellikle son dönemde Afganistan’daki istikrarsızlığın giderek daha da arttığını ve ABD’nin bu ülkedeki konumunun içinden çıkılamaz bir hal aldığını da görmekte. Afganistan’ın “düşüşünün” öncelikle Pakistan ve diğer bölge ülkelerinde, özellikle de Rusya için doğal kaynakları itibariyle hayati öneme sahip Orta Asya’da ciddi bir istikrarsızlığa yol açacağını öngörmekteler. Bu nedenle Rus yönetimi Afganistan konusunda ABD ile yakın bir işbirliği içerisine girmiş durumda.
Bu çerçevede ABD başından itibaren Manas konusunu Rus yetkililer ile görüşerek üssün Afganistan sorununun çözümündeki kilit rolünü sürekli vurguladı. Sonuçta Rusya “küresel teröre” karşı ittifak içerisinde olduğu ABD’ye yukarıdaki kaygıları da gözeterek Afganistan konusunda destek sözü verdi. Ancak bu desteği maksimum düzeyde kara dönüştürmek isteyen Moskova, bir anlamda, Bakiyev’in Manas üssüne tekrar izin vermesine göz yumarken, bu desteğin karşılığında bölgedeki konumunu daha da güçlendirici bir sonuç elde etmeyi de hedefledi. Rus yönetimi Kırgızistan’da Kant’da bulunan askeri üssünün yanı sıra, Güney Kırgızistan’da Özbekistan sınırları yakınında Oş’da bir başka üs açılması talebinde bulundu.
Daha önce Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü bünyesinde - Özbekistan’ın itirazına rağmen - üye ülkelerin yüz yüze olduğu tehditler karşısında harekete geçecek Ortak Acil Müdahale Gücü oluşturulması kararı alınmıştı. Rusya’nın Kırgızistan’dan Özbekistan sınırına yakın bir üs talebi bu Ortak Acil Müdahale Gücünün konuşlandırılması noktasında düşünülmektedir. Rusya böylece hem Afganistan’a yakın bir bölgede bir üs elde ederek bölgedeki konumunu güçlendirmekte, hem de Oş’un içinde bulunduğu Fergana Vadisi gibi potansiyel olarak etnik ve dini çatışmaların bölgedeki merkezi konumunda olan bir yerde olası çatışmalara müdahale edebilme imkanı elde etmektedir.
Ancak Özbekistan, sınırının hemen yakınında Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü bünyesinde de olsa bir Rus askeri üssünün varlığına şiddetle karşı çıkmaktadır. Özbekistan bugüne kadar daima sınırının yakınlarında Rus askeri varlığının güçlenmesi konusunda endişeli oldu. Moskova Tacikistan’da 1990’ların sonunda bir motorize birlik kurduğunda Özbek yönetimi buna şiddetle tepki göstermişti. Nitekim Özbekistan’ın 1999’da Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü’nden çekilmesinin ana nedenlerinden birisi de buydu.
Bu açıdan değerlendirildiğinde, Özbekistan’ın, Kırgızistan’da sınırı yakınlarında bir Rus askeri üssünün varlığına şiddetle karşı çıkışı, 2005’deki Andican olaylarından sonra ABD’den uzaklaşarak Rusya ile yakın bir işbirliğine yönelmiş, ancak son bir yıldır tekrar denge siyaseti çerçevesinde Batı ile ilişkilerini geliştirme çabası sarf eden Özbekistan’ın genel dış politika çizgisine de uymaktadır.
Ayrıca Özbekistan, Rusya’nın, daha önce olduğu üzere Özbekistan İslami Hareketi (ÖİH) gibi radikal grupları bölgedeki güç siyasetinde bir araç olarak kullanabileceğinden ve Orta Asya’daki etkinliğini artırmak amacıyla bölgede kontrollü bir istikrarsızlık doğurabileceğinden endişelenmektedir. Özbekistan ÖİH’in etkinlik kazandığı 1999-2001 sürecinde olayların arkasındaki güç olduğu iddiasıyla örtülü olarak Rusya’ya işaret etmişti. Nitekim, son bir aydır ÖİH’in bölgede tekrar etkinlik göstermesi, tam da Oş’un bulunduğu Fergana Vadisi’nde bölgedeki üç ülkeyi de hedef alır tarzda eylemlere girişmesi, bölgede bir Ortak Acil Müdahale Gücü’nün kurulmasını meşrulaştırıcı yönde işlev görmekte ve Özbekistan’ın kuşkularını daha da artırmaktadır.
Benzeri şekilde Oş ve civarının demografik özelliği de Özbekistan’ı kaygılandıran diğer bir etmen. Resmi verilere göre Kırgızistan nüfusunun % 14’ünü oluşturan Özbek azınlığın büyük bir bölümü Oş ve civarında yaşamaktadır. Oş, Sovyetler Birliği’nin çözülüşü döneminde 1990’da Kırgız ve Özbek nüfus arasında ciddi bir etnik çatışmanın patlak verdiği, her iki taraftan yüzlerce kişinin ölümüyle sonuçlanan kanlı olayların yaşandığı bir kent. Özbeklerin yerel otonomi talepleri şimdilik uykuya yatmış durumda. Ancak Özbek dilinin resmi dil ilan edilmesi ve benzeri hak talepleri ve Bişkek’in Özbeklere Kırgızlığı dayattığı yönündeki şikayetler zaman zaman gündeme gelmekte. Özbekistan yönetimi bölgenin demografik yapısını göz önüne alarak, Rusya denetiminde Oş’da konuşlanacak bir Ortak Acil Müdahale Gücü’nün potansiyel çatışmaları önleme görevinden ziyade Rusya’nın bölgede sürekliliğini sağlayacak bir manipülasyon aracı olarak kullanılmasından korkuyor.
Öte yandan “süngüsü düşmüş” Washington yönetimi Kırgızistan’da yeni bir Rus üssü açılması konusunda her hangi bir itirazının olmadığını deklare etmek durumunda kaldı. Ayrıca Kazakistan da, bölgede Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü bünyesinde oluşturulacak Ortak Acil Müdahale Gücü’nün konuşlanacağı bir askeri üssün kurulmasına son derece sıcak baktığını resmi ağızlardan belirtiyor.
Sonuç ne olursa olsun gelinen nokta itibariyle Kırgızistan’ın oynadığı kumardan –en azından kısa dönemde- kazançlı çıktığı, Rusya’nın ABD’nin içinde bulunduğu güç durumu fırsat bilerek Manas’ın yeniden açılmasına göz yumması karşılığında yeni bir hamle kazandığı görülmektedir. Özellikle son dönemde Özbekistan İslami Hareketi’nin Fergana Vadisi’nde yeniden hareketliliğinin görüldüğü, yer yer sıcak çatışmalara da girildiği göz önüne alınırsa Özbekistan’ın kaygılarında ne derece haklı olduğunu ise zaman gösterecek.
|
|
|
Turgut Demirtepe |
|
|
22 Temmuz 2009, Çarşamba |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Hikmet
27 Temmuz 2009, Pazartesi 6:44:56 AM
tarihinde yazmış
|
|
|
Bölgede kurulan dengeler ve izlenen politikalarda Türkiye hangi tarafta ve işin hangi aşamasında bulunmakta bilmiyoruz.sn Cumhurbaşkanımızın Bişkek'e gelmesi ve özellikle Amerikan üssünün kalması gereğini Kırgızlara anlatması çok düşündürücü ve manidar.Umarım bir gün bizde herhangi bir işte başarılı çıkarız. |
|
|
|
|
yorum yapmak için
tıklayın. |
|
|
|
|
|
|
|
|
